آموزش، از شناخت هنرجو آغاز میشود، نه از فهرست درسها
در موسیقی سنتی ایران، هیچ استادی آموزش را با این پرسش آغاز نمیکرد که «امروز باید کدام درس را تدریس کنم؟»
پرسش نخست، چیز دیگری بود.
هنرجو ، اکنون در کجای راه ایستاده است؟
شاید سالها ردیف را نزد استادی دیگر آموخته باشد، شاید سالها در گروهنوازی تجربه اندوخته باشد، شاید از کودکی با سازی زیسته باشد و زبان موسیقی را با گوش آموخته باشد، نه با کتاب. شاید هم نخستین بار باشد که تصمیم گرفته است اندیشههای موسیقایی خود را روی کاغذ بیاورد.
این تفاوتها، تفاوتهایی سطحی نیستند. هر کدام، جهان متفاوتی از تجربه را پشت سر خود دارند و طبیعی است که مسیر ادامه نیز برای همه یکسان نباشد.
تصور کنید دو هنرجو، در یک روز و در یک ساعت، وارد کلاس شوند.
نخستین نفر، سالها کمانچه نواخته است. هنگام شنیدن یک چهارمضراب، ظرافت جملهها را تشخیص میدهد، فرودها را میشناسد و با فضای دستگاهها بیگانه نیست. اما هرگاه تصمیم میگیرد ملودی تازهای بسازد، ذهنش ناخواسته به سوی جملههایی میرود که پیشتر شنیده است. او بیش از آنکه به آموزش ردیف نیاز داشته باشد، به آموختن «آزاد اندیشیدن در دل ردیف» نیاز دارد.
هنرجوی دوم، ساعتهای بسیاری را با نرمافزارهای موسیقی گذرانده است. میتواند دهها ساز مجازی را کنار هم قرار دهد، صداها را ویرایش کند و تنظیمی خوشصدا بسازد؛ اما اگر از او بخواهند تنها با یک جمله ساده، حال و هوای دشتی یا بیات ترک را روایت کند، درمییابد که هنوز زبان این موسیقی را از درون نیاموخته است.
آیا این دو نفر، به یک درس نیاز دارند؟
پاسخ، آشکار است.
اگر هر دو را بر یک نیمکت بنشانیم و از نخستین صفحه کتاب آغاز کنیم، یکی بخش بزرگی از زمان خود را صرف مرور دانستههای پیشین خواهد کرد و دیگری، شاید از کنار همان دانستهها با شتاب بگذرد، بیآنکه فرصت کند آنها را به بخشی از زبان موسیقایی خود تبدیل کند.
هنر، با شتاب رشد نمیکند.
همانگونه که هیچ باغبانی نمیتواند همه درختان یک باغ را با یک میزان آب، یک اندازه نور و یک زمان هرس پرورش دهد، آموزش هنر نیز با نسخهای واحد برای همه به نتیجه نمیرسد.
درخت انار، زبان رشد خود را دارد.
سرو، راه دیگری را میپیماید.
چنار، سالهای بیشتری میطلبد.
هیچ باغبان خردمندی، تفاوت این درختان را نادیده نمیگیرد؛ نه از سر سلیقه، بلکه از سر شناخت.
هنرجوی موسیقی نیز چنین است.
آنچه او را از دیگری متمایز میکند، تنها میزان دانستههایش نیست. شیوه شنیدن، تجربه زیسته، جنس سلیقه، نوع تمرین، حتی سکوتهایی که در زندگی با آنها روبهرو شده است، همه در شکلگیری نگاه موسیقایی او نقش دارند.
به همین دلیل، آموزش آهنگسازی بیش از آنکه از کتاب آغاز شود، از شناخت انسان آغاز میشود.
شناخت اینکه هنرجو امروز چه میشنود، چگونه میاندیشد و مهمتر از همه، هنوز چه چیزی را نشنیده است.
در چنین نگاهی، سرفصلها اهمیت خود را از دست نمیدهند؛ اما جایگاهشان تغییر میکند.
دیگر هدف، عبور از فصلهای یک کتاب نیست.
هدف، پرورش تواناییهایی است که در لحظه آفرینش، بیآنکه خود را به رخ بکشند، در کنار یکدیگر عمل میکنند.
آهنگساز، هنگام نوشتن یک ملودی، از خود نمیپرسد اکنون نوبت استفاده از درس فرم است یا درس سازشناسی. ذهن او، همه این آموختهها را در قالب یک نگاه واحد به کار میگیرد. درست همانگونه که خوشنویس، هنگام نوشتن بیتی از حافظ، دیگر به قواعد جداگانه کرسی، کشیده، نسبت حروف یا گردش قلم نمیاندیشد. آن قواعد سالها پیش در وجود او نشستهاند و اکنون، بیصدا، کیفیت اثر را رقم میزنند.
آهنگسازی نیز به همین سکوت نیاز دارد؛ سکوتی که در آن، دانش دیگر خودنمایی نمیکند، بلکه به بخشی از طبیعت هنرمند تبدیل میشود.
از این رو، شاید درستتر باشد که آموزش را نه انتقال اطلاعات، بلکه همراهی در شکلگیری این طبیعت تازه بدانیم.
نقش استاد نیز در همینجا معنا پیدا میکند.
استاد، تنها پاسخ پرسشهای هنرجو را نمیداند؛ گاه پرسشی را پیش روی او میگذارد که پاسخ آن، ماهها یا حتی سالها بعد، هنگام ساختن یک قطعه، آشکار میشود.
در سنت موسیقی ایرانی، بسیاری از آموختههای ماندگار، نه در قالب توضیحهای طولانی، بلکه در دل تجربه، شنیدن، تقلید آگاهانه، تمرین، تأمل و گفتوگو منتقل شدهاند. گویی بخشی از آموزش، نه در واژهها، بلکه در شیوه زیستن با موسیقی نهفته بوده است.
شاید امروز ابزارها تغییر کرده باشند، نرمافزارها پیشرفتهتر شده باشند و راههای دسترسی به دانش گستردهتر از هر زمان دیگری باشد، اما این حقیقت همچنان پابرجاست که هیچ فناوریای نمیتواند جای آن لحظه را بگیرد که هنرجو، پس از ساعتها آزمون و خطا، ناگهان احساس میکند جملهای که نوشته، دیگر تکرار صدای دیگران نیست؛ نخستین زمزمه صدای خود اوست.
و شاید بتوان گفت تمام آموزش آهنگسازی، در نهایت، تلاشی است برای رسیدن به همین لحظه.
